ΤΕΤΡΑΔΙΟ...

Ἔχετε ἀναλογισθεῖ ἀπὸ ποῦ μπορεῖ νὰ προέρχεται ἡ λέξη; Ποιά ἡ ἐτυμολογία της;

Κατὰ τὸν 4° μ.Χ. Αἰώνα τετράδιον ὀνομαζόταν ἡ περγαμηνὴ ποὺ εἶχε διπλωθεὶ στὰ τέσσερα.

τετράδιον< (ἡ) τετράς, - άδος

«ΣΦΗΚΑ» ἤ «ΣΦΙΓΓΑ»

Συχνότατο λάθος ἡ ὀρθοφώνηση σὲ αὐτὰ τὰ δύο παρώνυμα.

«Σφήκα» (<σφήξ , σφηκός) εἶναι τὸ ἔντομο, ἐνῷ «Σφίγγα» εἶναι τὸ μυθολογικὸ πλάσμα, ποὺ ἔθετε γρίφους σὲ περαστικούς.

Ἡ ἔννοια τῆς ὀνομασίας ἑνὸς ἀτόμου ὡς «σφίγγας», ἔχει νὰ κάνει μὲ τὸ μυθολογικὸ πλάσμα, καθὼς δηλώνεται γιὰ ἄτομα μυστικοπαθή, ποὺ δύσκολα ἀποκαλύπτουν διαθέσεις καὶ προθέσεις τους.

π.χ. Σφίγγα αὐτὸς ὁ ἄνθρωπος· κουβέντα δὲν τοῦ παίρνεις.

«ΞΕΝΗΤΕΙΑ» ὄχι «ΞΕΝΗΤΙΑ»

Ἡ λέξη προέρχεται ἀπὸ τὸ μεσαιωνικὸ ξενητεία μὲ μεταφορὰ τοῦ τόνου στὴν λήγουσα, ὅπως ἔγινε καὶ ἄλλες παρόμοιες λέξεις π.χ. δουλεία > δουλειά, ὑγιεία> ὑγειά> γειά, ἐσοδεία> σοδεία > σοδειά

Ἄρα:

(ξενητεύω >) ξενητεία > ξενητειά

Ξεκουμπίζομαι...

Γιὰ αὐτὴ τὴν λέξη εἶναι δύσκολο νὰ ἀντιληφθεῖ κανεὶς τὴν ἐτυμολογία τῆς ἐκ πρώτης ὄψεως, καθὼς περισσότερο φέρνει στὸν νοῦ τὴν λέξη «κουμπὶ» παρὰ τὸ «κομίζω» ἀπὸ ὅπου καὶ προέρχεται.

Συγκεκριμένα:

ξεκουμπίζομαι <ἐκκομίζω (= ἀπομακρύνω) < ἐκ + κομίζω

ΤΟ ΠΡΟΘΗΜΑ «ξε-» «ξ-»

«ξε-» ὅταν τὸ β´ συνθετικὸ ξεκικνᾶ μὲ σύμφωνο. π.χ. ξε-βάφω

«ξ-» ὅταν τὸ β´ συνθετικὸ ξεκινᾶ μὲ φωνῆεν. π.χ. ξ-οδεύω

Εἶναι ἕνα ἀπὸ τὰ πιὸ δημοφιλὴ προθήματα στὴν νεοελληνική γλῶσσα καὶ ἀπὸ τὰ πιὸ εὔχρηστα.

Συγκεκριμένα, εἰσάγετε πρὸς δήλωση:

[ἔμπροσθεν ῥημάτων καὶ οὐσιαστικῶν]

α´) Στέρησης τῆς ἰδιότητας τῆς λέξης στὴν ὁποῖα θέτεται. π.χ. ξεκάνω, ξεκουρδίζω.. κ.ἀ.

β´) Ἐπιτακτικότητας. π.χ. Ξακουστός (= πολύ ἀκουστὸς), ξελιγώνω,.. κ.ἀ.

γ´) Ῥήματα ποὺ δείχνουν παραμονή γιὰ κάποιο χρονικό διάστημα. π.χ. ξεχειμωνιάζω

[γενικῶς]

δ´) Σπάνια, λήξη ἰδιότητας. π.χ. παππάς, ξε-παππάς

ε´) Σὲ ἐκφράσεις ὀργῆς, ἀδιαφορίας, ἀναγκαστικῆς συγκατάθεσης. π.χ. «Δὲν ἔχει μά καὶ ξε-μά.» «Τρελός, ξε-τρελός, αὐτὸς εἶναι.»

Ἐτυμολογία:

Τὸ πρόθημα «ξε-» συναντᾶται γιὰ πρώτη φορά τὸν μεσαίωνα καὶ προέρχεται ἀπὸ τὴν ἀρχαία πρόθεση ἐκ / ἐξ. Καὶ προέκυψε:

α´) Ἀπὸ σίγηση τοῦ ἀρχικοῦ «ε» τῆς πρόθεσης π.χ. ξ-ανοίγω < ἐξ- ανοίγω

β´) Ἀπὸ τοὺς παρελθοντικοὺς χρόνους ὅπου ἐμφανιζόταν καὶ λόγῳ τῆς αὔξησης τὸ «ε» ὡς ἔνθημα (π.χ. ξε-πέφτω < ἐξ- έπεσα < ἐκ- πίπτω) καὶ στὴν συνέχεια ὑπὸ τὴν ἐπήρεια τοῦ παρελθοντικοῦ τύπου μεταπλάστηκε καὶ ὁ ἐνεστωτικός.

«ΝΗΣΤΗΣΙΜΟ» ὄχι «ΝΗΣΤΙΣΙΜΟ»

Συχνὸ λάθος γίνεται στὴν ὀρθογραφία τῆς λέξης «νηστήσιμο». Ἡ λέξη προέρχεται ἀπὸ τὸ ῥῆμα «νηστεύω»· μὲ θέμα «νηστ-» καὶ τὸ ἐπίθημα «-ήσιμος», ἄρα τὸ ὀρθόν εἶναι «νηστήσιμος»  

«ΝΗΝΙ» ὄχι «ΝΙΝΙ»

Ἡ λέξη ὀρθογραφεῖται μὲ «η» καθὼς προέρχεται ἀπὸ τὸ ἀρχαιοελληνικό «νῆνις»

Ἀναλυτικότερα:

νηνί < μεσν. νηνίον [=κούκλα]< νῆνις (ἢ καὶ νεανίς) [=νεαρή, νεανίδα]